មិនត្រឹមតែជាគ្រឿងរណ្តាប់បូជាធម្មតាប៉ុណ្ណោះទេ បាយសី គឺជាកំពូលស្នាដៃផ្នែកខាងសិល្បៈនៃការរៀបចំពីស្លឹកចេក និងផ្កាស្រស់ ដែលផ្ទុកនូវទស្សនៈចក្រវាល និងទស្សនវិជ្ជាជីវិតប្រកបដោយភាពសុខដុមរមនាជាមួយធម្មជាតិនៃបងប្អូនជនជាតិ Khmer Nam Bộ ទៀតផង។
បាយសីត្រូវបានធ្វើឡើងយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ជាទីបំផុត។
ក្នុងលំហូរវប្បធម៌ជំនឿវិញ្ញាណរបស់ជនរួមជាតិ Khmer ចាប់តាំងពីពិធីបុណ្យបញ្ចុះសីមា បុណ្យចូលឆ្នាំថ្មី រហូតដល់ពិធីមង្គលការ វត្តមានរបស់បាយសីតែងស្ថិតក្នុងទីតាំងដ៏សំខាន់ និងមានកិត្តិយសបំផុត។ បើក្រលេកមើលមួយភ្លែត គេឃើញត្រឹមតែជាការរៀបចំស្លឹកចេកយ៉ាងម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែចំពោះអ្នកដែលយល់ដឹងស៊ីជម្រៅ បាយសីគឺជាតំណាងរូបភាពខ្នាតតូចនៃភ្នំព្រះសុមេរុ ដ៏ស័ក្តិសិទ្ធិ ដែលជាចំណុចកណ្តាលនៃចក្រវាលក្នុងលោកទស្សនៈពុទ្ធសាសនា និងព្រហ្មញ្ញសាសនា។
វត្ថុធាតុដើមសម្រាប់ធ្វើបាយសីគឺបានមកពីធម្មជាតិសុទ្ធសាធ ដោយមានដើមចេកជាគោល ដែលជារុក្ខជាតិផ្សារភ្ជាប់នឹងជីវិតរបស់ប្រជាជននៅតាមភូមិស្រុក។ ដើមចេកខ្ចីដែលមានសាច់សបានជ្រើសរើសធ្វើជាបណ្តូលកណ្តាល តំណាងឱ្យភាពរុថរឿង និងបរិសុទ្ធ។ ស្លឹកចេកពណ៌បៃតងស្រស់ ឆ្លងកាត់ស្នាដៃដ៏ប៉ិនប្រសព្វ និងភាពអត់ធ្មត់របស់សិល្បករ បានកាត់ និងបត់យ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ទៅជាក្បាច់រចនា ឬទម្រង់ស្រទាប់ផ្កាឈូក ដោយដោតតម្រៀបគ្នាជាថ្នាក់ៗ ឱបរឹតបណ្តូលកណ្តាល។
ក្នុងពិធីបំបួសនាគ បាយសីគឺជាវត្ថុតំណាងឱ្យ “រាសី” សម្រាប់អ្នកបួស។
សម្រាប់រចនាបទរបស់បាយសីអនុវត្តតាមច្បាប់ចំនួនសេស (៣, ៥, ៧, ៩ ថ្នាក់)។ ថ្នាក់នីមួយៗតំណាងឱ្យភពមួយ ឬកាំជណ្ដើរនៃការប្រតិបត្តិធម៌ដើម្បីឈានឆ្ពោះទៅរកការត្រាស់ដឹង។ កំពូលបាយសីត្រូវបានតុបតែងដោយផ្កាស្លាពណ៌ស ម្លូជីប និងពន្លឺទៀន។ ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងធាតុ "ទឹក" (ដើមចេកដែលមានជាតិទឹក) និងធាតុ "ភ្លើង" (ពន្លឺទៀន ធូប) បង្កើតបានតុល្យភាព ដើម្បីបួងសួងសុំឱ្យធាតុអាកាសអំណោយផល និងធម្មជាតិរីកចម្រើនលូតលាស់។
នៅលើអាសនៈរបស់ជនរួមជាតិ Khmer រាល់ពេលសែនព្រេនគឺមិនអាចខ្វះបាយសីបានឡើយ។
ទោះបីស្ថិតក្នុងជីវិតសម័យទំនើបក៏ដោយ សិល្បៈនៃការធ្វើបាយសីនៅតែបានចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យថែរក្សាទុកដូចជាវត្ថុមានតម្លៃ។ ទោះជាធ្វើពីវត្ថុធាតុដើមធម្មជាតិដែល "ឆាប់រីកឆាប់រោយ" ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែតម្លៃវប្បធម៌ដែលបាយសីផ្ទុកនោះនៅតែស្ថិតស្ថេរជានិរន្តរ៍ ដោយដាស់តឿនកូនចៅជំនាន់ក្រោយអំពីប្រភពដើម និងសេចក្តីកតញ្ញូតាធម៌៕
Thạch Đờ Ni
